Een speen is voor veel ouders onmisbaar. Een huilende baby die niet tot rust komt? De speen lost het op. Een peuter die moeite heeft met inslapen? Ook dan biedt de speen uitkomst. Het is bijna alsof er een knopje wordt omgezet: onrust verandert in kalmte. Geen wonder dat zoveel ouders niet meer zonder kunnen.
Toch is dit hulpmiddel oorspronkelijk bedoeld voor de allerkleinsten, de zuigelingen. In de praktijk zien tandartsen en mondzorgprofessionals echter regelmatig dat kinderen de speen veel langer gebruiken dan nodig is, soms tot diep in de peuterjaren. En precies dát biedt een waardevolle opening voor een gesprek tijdens het tandartsbezoek.
Waarom de speen zoveel doet voor ouder en kind
Een pasgeboren baby kan spanning en prikkels nog niet zelf verwerken. Daarvoor is hij afhankelijk van zijn ouders. Een speen vormt daarbij een praktisch hulpmiddel, omdat zuigen van nature een rustgevend effect heeft. De speen neemt een stukje van het werk van de ouder over, en dat is in de eerste maanden een fijne ondersteuning voor iedereen in huis.
Het probleem ontstaat pas later. Een baby groeit uit tot peuter, en wat ooit een hulpmiddel was, verandert geleidelijk in een vaste gewoonte. De speen wordt dan niet meer gevraagd uit een echte zuigbehoefte, maar als automatische reactie op verdriet, verveling, vermoeidheid of het slapengaan. Op dat moment is de speen geen tijdelijke steun meer, maar een vast onderdeel van het dagelijks ritueel geworden.
De mond ontwikkelt zich razendsnel in het eerste jaar
Rond de eerste tandjes maakt de ontwikkeling van een baby een flinke sprong. Tong, lippen, kaken en tanden krijgen stuk voor stuk een nieuwe functie. Waar de tong eerst alleen grof van boven naar beneden bewoog, kan hij nu veel gerichter bewegen en ook zijwaarts kauwen.
Tegelijkertijd worden de kaken sterker en wordt het gehemelte breder, zodat vast voedsel steeds beter verwerkt kan worden. Zuigen past simpelweg steeds minder bij deze fase van ontwikkeling. Het lichaam is als het ware klaar voor de volgende stap, ook al merkt een kind daar zelf nog niets van.
Het beste moment om te stoppen met de speen
Mijn advies aan ouders is helder: gebruik de eerste tandjes als startpunt om de speen af te bouwen. Hoe eerder dit proces begint, hoe kleiner en behapbaarder de stap meestal is voor het kind.
Door op tijd te starten, voorkom je dat een onschuldig hulpmiddel voor baby's uitgroeit tot een hardnekkige gewoonte bij peuters. Een tandartsbezoek leent zich uitstekend voor dit gesprek. Een eenvoudige vraag als "Waarvoor heeft je kind de speen vooral nodig?" zet ouders aan het denken, niet als verwijt, maar als uitnodiging om bewust stil te staan bij de functie van de speen in het dagelijks leven.
Veel ouders realiseren zich namelijk niet hoeveel uur per dag de speen eigenlijk gebruikt wordt. Een korte, vriendelijke opmerking van een tandarts kan net dat zetje geven om na te denken over alternatieven.
Waarom stoppen voor een peuter geen kleine stap is
Vanuit volwassen perspectief lijkt de oplossing simpel: haal de speen gewoon weg. Voor een peuter ligt dat echter heel anders. Hij kent niet beter; de speen is er al zijn hele leven geweest. Stoppen is voor een peuter best een ding, en dat verdient erkenning in plaats van bagatellisering.
Wie de speen wegneemt, moet dus iets anders bieden: meer fysieke nabijheid, een knuffel die een nieuwe rol krijgt, of een uitgebreider slaapritueel. Kortom, de ouder krijgt tijdelijk weer het werk terug dat eerder stilletjes door de speen werd overgenomen. Dit is cruciale informatie om met ouders te delen, zodat ze weten wat ze te wachten staat en niet ontmoedigd raken als het de eerste dagen lastig verloopt.
Voorbereiding op maat van het kind
Een ingrijpende verandering vraagt om uitleg op het niveau van het kind zelf. Daarom schreef ik, als preverbaal logopedist en specialist in mondmotoriek, het prentenboek Silas slaapt zonder speen. Mijn doel was een verhaal te maken dat kinderen enthousiasmeert over het afscheid nemen van de speen, zonder de speen zelf af te keuren en zonder ouders een schuldgevoel aan te praten.
Silas is een vrolijke aap die peuters helpt bij het afscheid nemen van hun speen. In het verhaal verzamelt hij speentjes voor zijn eigen slinger, en ook de andere dieren in het boek hangen hun speen op. Zo wordt het loslaten van de speen iets zichtbaars, iets om trots op te zijn in plaats van iets om verdrietig over te zijn. Het boek bevat daarnaast praktische tips voor ouders en een handige aftelkalender, zodat het hele gezin stap voor stap naar het afscheid toe kan leven.
Voorleesboek: Silas slaapt zonder speen
Afscheid nemen van de speen voelt vaak spannend, maar Silas laat juist zien dat het ook iets feestelijks kan zijn. Hij hangt zijn speentjes aan een slinger en zijn vriendjes sluiten zich daarbij aan. Zonder speen ontdekken ze ineens allerlei leuke nieuwe dingen. Samen vieren ze feest tot ze doodmoe zijn. Maar zouden ze ook echt kunnen slapen, zonder hun speen?
- Een perfect voorleesboek om samen te lezen en in gesprek te gaan over het afscheid nemen van de fopspeen.
- Met praktische tips voor ouders, geschreven door logopedist en mondmotoriek-expert Maaske Treurniet.
- Inclusief een compleet Dag Speentje-plan, met stickervel en aftelkalender, waarmee het gezin samen toeleeft naar een speenvrije nacht.
Het boek kost € 14,99 en is hier te bestellen bij Volmondig Logopedie.
Van boek tot landelijke campagne: de Week zonder speen
Stoppen met de speen is belangrijk, maar voelt voor veel ouders zelden urgent. Om die drempel te verlagen, vond dit jaar voor het eerst de Week zonder speen plaats.
Van 21 september tot en met 5 oktober 2026 deden tientallen organisaties door heel Nederland mee: tandartspraktijken, logopediepraktijken en andere mondzorgaanbieders nodigden ouders uit om samen met hun kind toe te werken naar het inleveren van de speen bij Silas.
Op 5 oktober vierden de deelnemende praktijken het grote speen-stopfeest. Overal hingen spenenslingers, en kinderen die hun speen inleverden kregen een goodiebag en een feestelijk Silas-diploma. Juist die gezamenlijke, herkenbare aanpak maakt het concreet voor peuters. Zoals een ouder treffend verwoordde: "Ik vind het vreselijk spannend, maar het voelt alsof nu het moment gekomen is. Heel leuk dat mijn kind een cadeautje kreeg in ruil voor zijn speen."
Tot slot: bewust omgaan met een waardevol hulpmiddel
De speen blijft een fantastisch hulpmiddel in de eerste levensmaanden. Maar zoals bij zoveel handige oplossingen geldt ook hier: gebruik het bewust en met een duidelijk eindpunt in zicht. Door als mondzorgprofessional het gesprek aan te gaan rond het moment dat de eerste tandjes doorkomen, geef je ouders een natuurlijk en laagdrempelig startpunt om samen met hun kind afscheid te nemen van de speen, voordat het een diepgewortelde gewoonte wordt.
Auteur: Maaske Treurniet, logopedist, Taal- en Spraakpatholoog en lactatiekundige
